Sözcükte Yapı
Sözcükte yapı konusu, bir sözcüğün kökünü, aldığı ekleri ve bu eklerin sözcüğü nasıl değiştirdiğini inceler. Yapım eki ile çekim eki ayrımını yaparsan basit, türemiş ve birleşik sözcük sorularını rahatça çözersin. Bu konu fiilimsiler ve sözcük türleri için de temel oluşturur.
Kök ve Gövde
Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır ve parçalanamaz. Köke yapım eki eklendiğinde ortaya gövde çıkar. Kökün ad kökü mü fiil kökü mü olduğunu anlamak için sonuna -mek/-mak getirmeyi dene; getirebiliyorsan fiil köküdür.
- Ad kökü: göz, su, taş, yol
- Fiil kökü: gel-, yaz-, bak-, sev-
- Sesteş kökler anlamca ilgisizdir: yüz (organ) ve yüz- (fiil)
- Gövde: göz-lük, yaz-ar, bilgi-li
Yapım Ekleri
Yapım ekleri sözcüğün anlamını ve çoğu zaman türünü değiştirir. Dörde ayrılır: addan ad, addan fiil, fiilden ad, fiilden fiil yapan ekler. Bir sözcükte yapım eki varsa o sözcük artık basit değildir.
- Addan ad: göz-lük, tuz-suz, kitap-çı
- Addan fiil: su-la-, baş-la-, kan-a-
- Fiilden ad: yaz-ı, sev-gi, geç-it, bil-gi
- Fiilden fiil: yaz-dır-, gör-üş-, kır-ıl-
Çekim Ekleri
Çekim ekleri sözcüğün anlamını ve türünü değiştirmez; yalnızca onu cümleye bağlar, sayı, kişi, zaman ve durum bildirir. Bu yüzden çekim eki almış bir sözcük hâlâ basit yapılı sayılır.
- Ad çekim ekleri: çoğul (-ler), durum (-i, -e, -de, -den), iyelik (-im, -in, -i), ilgi (-in), ek fiil (-dir, -di, -miş, -se)
- Fiil çekim ekleri: kip ekleri, kişi ekleri, olumsuzluk eki (-ma), soru eki (mı)
- Haber kipleri: -di, -miş, -yor, -ecek, -r
- Dilek kipleri: -se, -meli, -e ve emir kipi
Yapılarına Göre Sözcükler
Sözcükler yapım eki ve birleşme durumuna göre üçe ayrılır. Sınav sorusu genellikle 'hangisi türemiştir' ya da 'hangisi birleşiktir' biçiminde gelir; bunun için çekim eklerini zihninde çıkarıp kalan gövdeye bakman yeterlidir.
- Basit sözcük: yapım eki almamış, birleşmemiş sözcük (kitaplar, evden)
- Türemiş sözcük: en az bir yapım eki almış sözcük (gözlükçü, sevinçli)
- Birleşik sözcük: iki ya da daha çok sözcüğün birleşmesiyle kurulan sözcük (hanımeli, bilgisayar, kaptıkaçtı)
Sınavda dikkat
- Yapıyı yalnızca yapım eki belirler; çoğul, durum ve kişi ekleri sözcüğü türemiş yapmaz.
- Yapım eki her zaman çekim ekinden önce gelir; sıralamayı bozan bir çözüm yapıyorsan hata var demektir.
- İlgi eki ile iyelik ekini karıştırma: 'kapının kolu' örneğinde -nın ilgi, -u iyelik ekidir.
- Birleşik sözcükte anlam kayması ya da ses düşmesi varsa bitişik yazılır: kahvaltı, cumartesi, hanımeli.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: Verilen seçeneklerden hangisinin yapıca farklı olduğu istenir.
- Aynı yapım ekini alan ya da aynı görevle ek almış sözcüğün bulunması istenir.
- Bir sözcüğün kaç yapım eki, kaç çekim eki aldığı sorulur.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.