Deyimler ve Atasözleri

Deyimler ve atasözleri, dilin kalıplaşmış anlatım birlikleridir. Sınavda anlamı verilen kalıbı bulman, boşluğa uygun olanı yerleştirmen ya da iki söz arasındaki anlam ilişkisini kurman istenir. Ayrımın anahtarı öğüt ve genel yargı ölçütüdür.

Deyimin Özellikleri

Deyim, en az iki sözcükten oluşan, çoğu zaman mecaz anlam taşıyan kalıplaşmış sözdür. Bir durumu, davranışı ya da duyguyu çarpıcı biçimde adlandırır; öğüt vermez.

• Kalıplaşmıştır; sözcükleri değiştirilemez, çoğunlukla yerleri de oynatılamaz.
• Genellikle mastar hâlindedir: göz atmak, el ele vermek, ağzı kulaklarına varmak.
• Söz öbeği ya da cümle biçiminde olabilir.
• Çoğu mecaz anlamlıdır; az sayıda deyim gerçek anlamıyla kullanılır.

Atasözünün Özellikleri

Atasözü, halkın ortak deneyiminden doğmuş, söyleyeni belli olmayan kalıplaşmış sözdür. Genel bir yargı bildirir; öğüt verir ya da bir gerçeği hatırlatır.

• Anonimdir ve kuşaktan kuşağa aktarılır.
• Genellikle cümle biçimindedir: “Damlaya damlaya göl olur.”
• Bazıları gerçek, bazıları mecaz anlam taşır.
• Geniş zaman kipiyle kurulanları çoktur; genel kural bildirdiği için.

Deyim mi, Atasözü mü?

İki kalıbı ayırmak için önce sözün genel bir kural ya da öğüt bildirip bildirmediğine bak. Öğüt ve genel yargı varsa atasözü, yalnızca bir durumu adlandırıyorsa deyimdir.

• Atasözü yargı bildiren tam bir cümledir; deyim çoğunlukla değildir.
• Deyim bir duruma ad koyar, atasözü o durumdan ders çıkarır.
• Her ikisi de kalıplaşmıştır; sözcükleri keyfî olarak değiştirilemez.

Soruda Ne İstenir?

Bu konudan gelen sorular çoğunlukla kalıbın anlamını değil, kalıbın verilen duruma uygunluğunu ölçer. Parçadaki düşünceyi doğru okursan seçenek kendiliğinden daralır.

• Anlamı açıklanan deyim ya da atasözünün bulunması istenir.
• Parçadaki boşluğa uygun kalıbın yerleştirilmesi istenir.
• İki atasözünün ortak ya da farklı yönü sorulur.
• Deyimin cümlede doğru kullanılıp kullanılmadığı sorulur.