Ses Bilgisi
Ses bilgisi, Türkçedeki ünlü ve ünsüzlerin özelliklerini, sözcüğe ek geldiğinde ortaya çıkan uyum ve değişimleri inceler. Bu konuyu kavradığında yazım kuralları ve sözcük yapısı soruları da kendiliğinden kolaylaşır. Ezberden çok, sesin neden değiştiğini anlamaya odaklan.
Ünlüler ve Ünsüzler
Türkçede 8 ünlü, 21 ünsüz vardır. Ünlüleri dilin konumuna, dudakların durumuna ve ağzın açıklığına göre; ünsüzleri ise ses tellerinin titreşip titreşmemesine göre sınıflandırırsın. Bu sınıflandırmayı bilmezsen uyum kurallarını çözemezsin, çünkü bütün kurallar bu üç ölçüte dayanır.
- Kalın ünlüler: a, ı, o, u — İnce ünlüler: e, i, ö, ü
- Düz ünlüler: a, e, ı, i — Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
- Geniş ünlüler: a, e, o, ö — Dar ünlüler: ı, i, u, ü
- Sert ünsüzler 'fıstıkçı şahap' sözüyle akılda tutulur: f, s, t, k, ç, ş, h, p
Ünlü Uyumları
Türkçe sözcüklerde ünlüler birbirine benzeme eğilimindedir. Büyük ünlü uyumu kalınlık-incelik, küçük ünlü uyumu düzlük-yuvarlaklık üzerine kuruludur. Uyuma aykırı görünen sözcüklerin çoğu ya yabancı kökenlidir ya da uyumu bozan bir ek almıştır.
- Büyük ünlü uyumu: kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelir
- Uyumu bozan ekler: -yor, -ken, -ki, -leyin, -daş, -mtırak
- Küçük ünlü uyumu: düz ünlüden sonra düz; yuvarlak ünlüden sonra dar-yuvarlak ya da geniş-düz ünlü gelir
- Alıntı sözcüklerde (kitap, kalem, insan, mavi) uyum aranmaz
Ses Olayları
Sözcüğe ek gelince ses düşer, türer, yumuşar ya da sertleşir. Sınavda en çok bu başlıktan soru gelir; bu yüzden her olayın tetikleyicisini bilmelisin. Tetikleyici çoğu zaman ekin ünlüyle mi ünsüzle mi başladığıdır.
- Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k sesleri ünlüyle başlayan ek alınca b, c, d, g/ğ olur (kitap - kitabı)
- Ünsüz benzeşmesi: sert ünsüzle biten sözcüğe gelen c, d, g sertleşir (seç-ti, kitap-tan)
- Ünlü düşmesi: iki heceli bazı sözcükler ek alınca orta hece ünlüsünü yitirir (burun - burnu)
- Ünlü daralması: a, e ünlüleri -yor ekinden önce daralır (bekle - bekliyor)
- Kaynaştırma ünsüzleri: y, ş, s, n (iki - ikişer, elma - elmayı)
Sınavda dikkat
- Tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz: at - atı, top - topu, saç - saçı. Ancak kap - kabı, dip - dibi, uç - ucu gibi istisnaları ayrıca öğren.
- Özel adlarda yumuşama konuşmada duyulsa da yazıda gösterilmez: Zonguldak'a, Ahmet'i.
- Bir sözcükte birden fazla ses olayı olabilir; soru 'hangisinde yoktur' diye sorulduğunda tek tek elemeyi ihmal etme.
- Yabancı kökenli sözcüklerde uyum aramak en sık yapılan hatadır; önce sözcüğün kökenini düşün.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: Verilen cümlede hangi ses olayının bulunmadığı istenir.
- Aynı ses olayının görüldüğü iki sözcüğün eşleştirilmesi istenir.
- Büyük ya da küçük ünlü uyumuna uymayan sözcüğün bulunması istenir.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.