Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümleyi anlamlı parçalara ayırarak her parçanın görevini belirlemektir. Temel ögeler yüklem ve özne, yardımcı ögeler nesne ve tümleçlerdir. Öge bulmaya her zaman yüklemden başlarsan yanılma payın çok azalır.
Yüklem
Yüklem, cümlede yargıyı bildiren ve cümleyi cümle yapan ögedir. Çekimli bir fiil ya da ek fiil almış bir ad soylu sözcük olabilir. Diğer bütün ögeleri yükleme soru sorarak bulursun.
- Fiil cümlesinde yüklem çekimli fiildir: 'Çocuklar bahçede oynuyor.'
- Ad cümlesinde yüklem ek fiil almış ad soylu sözcüktür: 'Hava bugün çok güzeldi.'
- Yüklem tek sözcük olabileceği gibi öbek de olabilir
- Yüklemsiz cümle olmaz; devrik cümlede yüklem sonda değildir
Özne
Özne, yüklemin bildirdiği işi yapan ya da olan ögedir. Yükleme 'kim, ne' diye sorarak bulunur. Edilgen çatılı cümlelerde işi yapan belli olmadığı için işten etkilenen sözde özne konumundadır.
- Gerçek özne: 'Ali kapıyı açtı.' — kim açtı: Ali
- Gizli özne: 'Kapıyı açtı.' — özne 'o' olarak gizlidir
- Sözde özne: 'Kapı açıldı.' — kapı işi yapmaz, işten etkilenir
- Özne yüklemle kişi bakımından uyumlu olmalıdır
Nesne
Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir ve yalnızca geçişli fiillerde bulunur. Belirtme durumu eki alıp almamasına göre ikiye ayrılır.
- Belirtili nesne -i durumu ekini alır: 'Kitabı okudum.'
- Belirtisiz nesne yalın hâldedir: 'Kitap okudum.'
- Nesne 'neyi, kimi, ne' sorularıyla bulunur
- Ad cümlelerinde nesne bulunmaz
Tümleçler
Tümleçler yüklemin anlamını yer, yön, zaman, durum ve sebep bakımından tamamlar. Sorularda en çok dolaylı tümleç ile zarf tümleci karıştırılır; ayrımı sözcüğün aldığı eke ve verdiği cevaba bakarak yaparsın.
- Dolaylı tümleç -e, -de, -den eklerini alır; 'nereye, nerede, nereden, kime' sorularına cevap verir
- Zarf tümleci 'nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar' sorularına cevap verir
- Edat tümleci 'ile, için, gibi, göre' edatlarıyla kurulur
- 'Eve gitti' dolaylı tümleç, 'Sabah gitti' zarf tümlecidir
Sınavda dikkat
- Öge bulurken önce yüklemi işaretle; ardından sırasıyla özne, nesne ve tümleçleri sor.
- 'Ne' sorusu hem özneyi hem belirtisiz nesneyi bulabilir; bulduğun sözcüğü yüklemin başına koyup anlamı sına.
- Ögeler bölünmez; bir tamlama ya da öbek ne kadar uzun olursa olsun tek öge sayılır.
- Ara söz kendinden önceki ögenin açıklayıcısıdır, ayrı bir öge olarak sayılmaz.
- -de eki her zaman dolaylı tümleç yapmaz: 'Bir saatte bitirdi' örneğinde zarf tümlecidir.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: Verilen cümlenin öge dizilişi istenir.
- Hangi cümlenin yalnızca özne ve yüklemden oluştuğu ya da nesnesi bulunmadığı sorulur.
- Altı çizili sözün cümledeki görevi sorulur.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.