Cümle Türleri
Cümleler yüklemin türüne, yüklemin yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır. Bu dört ölçütü ayrı ayrı düşünürsen bir cümle için dört farklı nitelemeyi aynı anda yapabilirsin. Yapı sınıflandırmasında ölçüt yüklem sayısı değil, yargı sayısıdır.
Yüklemin Türüne Göre
Yüklem çekimli bir fiilse cümle fiil cümlesi, ek fiil almış ad soylu bir sözcükse ad cümlesidir. Bu ayrım nesne ve çatı konularında da doğrudan işine yarar, çünkü ad cümlesinde nesne aranmaz.
- Fiil cümlesi: 'Sabah erkenden yola çıktık.'
- Ad cümlesi: 'Bu kitap gerçekten öğreticiydi.'
- Ad cümlesinde çatı özelliği aranmaz
- Yüklem fiilimsi olamaz; fiilimsi yan cümlecik kurar
Yüklemin Yerine Göre
Türkçede kural, yüklemin cümle sonunda bulunmasıdır. Yüklem sonda değilse cümle devriktir. Devrik cümleler daha çok konuşma dilinde, şiirde ve atasözlerinde görülür.
- Kurallı cümle: 'Çocuklar bahçede top oynuyor.'
- Devrik cümle: 'Oynuyor çocuklar bahçede top.'
- Eksiltili cümle yargı bildirmeden biter, sonunda üç nokta bulunur
- Devriklik bir anlatım bozukluğu değildir
Anlamına Göre
Cümleler olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümlesi olabilir. Sınavda asıl dikkat etmen gereken, biçimce olumlu görünüp anlamca olumsuz olan cümlelerdir.
- Olumlu: 'Bu soruyu çözdüm.'
- Olumsuz: 'Bu soruyu çözemedim.'
- Biçimce olumlu anlamca olumsuz: 'Bu işi başaracağını mı sanıyorsun?'
- Biçimce olumsuz anlamca olumlu: 'Seni sevmiyor değilim.'
Yapısına Göre
Yapı sınıflandırmasında cümledeki yargı sayısına bakarsın. Tek yargı varsa basit, birden çok yargı bir çatı altındaysa birleşik, ayrı yargılar noktalama ya da bağlaçla bağlanmışsa sıralı ya da bağlı cümledir.
- Basit cümle: tek yüklem, tek yargı — 'Akşam yağmur yağdı.'
- Birleşik cümle: içinde fiilimsi ya da yan cümlecik bulunur — 'Yağmur yağınca sokaklar boşaldı.'
- Sıralı cümle virgül ya da noktalı virgülle bağlanır — 'Kapıyı açtı, içeri girdi.'
- Bağlı cümle bağlaçla bağlanır — 'Aradım ama ulaşamadım.'
Sınavda dikkat
- Yapı sorularında önce fiilimsileri işaretle; her fiilimsi bir yan yargı demektir.
- Ek fiil almış bir sözcük de yüklem olabilir, bu yüzden ad cümlelerini gözden kaçırma.
- 'mi' soru eki bulunan her cümle soru cümlesi değildir; pekiştirme de yapabilir: 'Güzel mi güzel bir gündü.'
- Sıralı cümlede ögeler ortak olabilir; ortak öge varsa cümle yine sıralıdır.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: Verilen cümlenin yapısı ya da yüklem türü istenir.
- Biçimce olumlu anlamca olumsuz cümlenin bulunması istenir.
- Hangi cümlenin diğerlerinden yapıca farklı olduğu sorulur.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.