Osmanlı Kültür ve Medeniyeti
Osmanlı Devleti'nin yönetim, hukuk, ordu, toprak, ekonomi, eğitim ve sanat düzenini kapsayan başlıktır. Bu konu tarih akışından bağımsız çalışılır ve KPSS'de tek başına birkaç soru getirir. Kavramları isim olarak değil, işleviyle öğrenmen gerekir.
Merkez Yönetimi
Devletin başında padişah bulunur; yönetim, hukuk ve ordu yetkileri onda toplanır. Devlet işleri Divan-ı Hümayun'da görüşülür, ancak son söz padişaha aittir. Divan hem yönetim hem yüksek mahkeme işlevi görür.
- Divan üyeleri: veziriazam, kazasker, defterdar, nişancı
- Sonradan katılanlar: şeyhülislam (fetva makamı) ve kaptan-ı derya
- Veziriazam padişahın mutlak vekilidir, mührü taşır
- Kazasker adalet ve eğitim, defterdar maliye, nişancı yazışma ve tapu işlerinden sorumludur
- Halkın doğrudan padişaha başvurabildiği olağanüstü toplantıya ayak divanı denir
Taşra Yönetimi ve Toprak Düzeni
Ülke eyalet, sancak ve kazalara ayrılmıştır. Toprakların büyük bölümü devlete ait olup mülkiyeti devlette, kullanım hakkı halktadır. Bu sisteme miri arazi denir ve dirlik uygulaması bu düzenin merkezindedir.
- Dirlik türleri: has, zeamet, tımar (gelir miktarına göre ayrılır)
- Tımar sahibi, gelirinin bir kısmıyla cebelü denen atlı asker yetiştirir
- Dirlik sistemi hem üretimi sürdürür hem ordu masrafını hazineden çıkarır
- Vakıf arazileri hayır kurumlarına, mukataa gelirleri doğrudan hazineye ayrılır
- Dirlik düzeninin bozulmasıyla iltizam yaygınlaştı ve köylü üzerindeki yük arttı
Ordu ve Donanma
Osmanlı ordusu temelde kapıkulu ve eyalet askerlerinden oluşur. Kapıkulu maaşlı ve merkeze bağlıdır; eyalet askerleri ise toprak gelirinden geçinir. Bu ikili yapı hem merkezî otoriteyi hem taşra savunmasını güvence altına alır.
- Kapıkulu piyadeleri: yeniçeri, cebeci, topçu, top arabacı, humbaracı, lağımcı
- Kapıkulu süvarileri merkezde padişahı ve hazineyi korur
- Eyalet askerlerinin çekirdeği tımarlı sipahilerdir; ordunun en kalabalık bölümüdür
- Kapıkulu askerleri üç ayda bir ulufe denen maaş alır
- Donanma kaptan-ı derya yönetimindedir; tersanelerde gemi üretilir
Hukuk, Eğitim ve Toplum
Osmanlı hukuku şer'i ve örfi olmak üzere iki kaynaklıdır. Padişahın koyduğu kurallar dine aykırı olmamak şartıyla kanunname hâline getirilir. Toplum ise din esasına göre örgütlenen millet sistemiyle yönetilir.
- Şer'i hukuk dinî kaynaklara, örfi hukuk padişah iradesine ve geleneğe dayanır
- Kadı hem yargı hem yerel yönetim görevini yürütür
- Eğitim basamakları: sıbyan mektebi, medrese; devlet adamı yetiştiren okul Enderun'dur
- Toplum askerî (vergi vermeyen yönetici sınıf) ve reaya (üretici, vergi veren) olarak ayrılır
- Millet sistemi gayrimüslimlere inanç ve iç işlerinde serbestlik tanır
Ekonomi, Bilim ve Sanat
Ekonomi tarım, hayvancılık, el sanatları ve transit ticarete dayanır. Loncalar üretim kalitesini ve fiyat düzenini korur. Sanat alanında mimari, hat, çini ve minyatür öne çıkar.
- Narh: devletin belirlediği tavan fiyat; gedik ise iş yeri açma iznidir
- Vergiler: öşür (Müslüman çiftçiden), haraç ve cizye (gayrimüslimlerden), avarız (olağanüstü)
- Mimar Sinan'ın eserleri: Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camileri
- Süsleme sanatları: hat, tezhip, çini, minyatür, ebru
- Edebiyat üç koldan gelişir: Divan edebiyatı, halk edebiyatı, tekke edebiyatı
- Evliya Çelebi Seyahatname'siyle dönemin sosyal hayatına ışık tutar
Sınavda dikkat
- Divan'a sonradan katılan üyeler (şeyhülislam, kaptan-ı derya) klasik dört üyeyle karıştırılır; ayrımı iyi bil.
- Tımar sisteminin üç işlevi vardır: üretim sürekliliği, asker temini, taşra güvenliği.
- Öşür Müslümanlardan, cizye gayrimüslim erkeklerden alınır; bu ayrım sık sorulur.
- Enderun saray okuludur ve devlet adamı yetiştirir; medrese ile aynı şey değildir.
- Askerî sınıf 'asker' demek değildir; vergi vermeyen yönetici zümreyi ifade eder.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: verilen görevlinin (nişancı, kazasker, defterdar) sorumluluk alanı hangisidir?
- Tımar sisteminin bozulmasının ekonomik ve askerî sonuçları nelerdir?
- Millet sistemi ve gayrimüslimlerin hukuki durumuyla ilgili yorum soruları.
- Osmanlı eğitim kurumlarının işlevlerini eşleştiren sorular.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.