İlk Türk-İslam Devletleri

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle başlayan ve Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular ile şekillenen dönemdir. Bu dönemde Türk devlet geleneği ile İslam hukuku birleşerek yeni bir medeniyet ortaya çıkmıştır. KPSS'de özellikle 'ilkler' ve savaş-sonuç eşleştirmeleri sorulur.

Türklerin İslamiyet'i Kabulü

Türkler İslamiyet ile ilk olarak Hz. Ömer döneminde başlayan fetihler sırasında tanıştı. Emeviler döneminde uygulanan sert siyaset İslamlaşmayı yavaşlatırken, Abbasilerin daha ılımlı tutumu süreci hızlandırdı. Talas Savaşı bu yakınlaşmanın dönüm noktası kabul edilir.

• 751 Talas Savaşı: Abbasi ordusu, Karluk ve Türgiş desteğiyle Çin'i yendi
• Talas'ın sonucu: Orta Asya'da Çin ilerleyişi durdu, Türk-Arap yakınlaşması başladı, kâğıt İslam dünyasına geçti
• Emevilerin mevali (Arap olmayan Müslüman) siyaseti tepki çekti; Abbasiler Türkleri devlet kademelerinde görevlendirdi
• İslamiyet'in Türklere yakın gelen yönleri: tek Tanrı inancı, ahlak anlayışı, cihat ile alp tipinin benzeşmesi

Karahanlılar

Karahanlılar, Satuk Buğra Han'ın İslamiyet'i kabulüyle ilk Müslüman Türk devleti hâline geldi. Diğer Türk-İslam devletlerinden farkı, resmî dil olarak Türkçeyi kullanmasıdır. Bu yüzden Türk-İslam edebiyatının temel eserleri bu dönemde yazıldı.

• İlk Müslüman Türk devleti; halkı ve yönetimi büyük ölçüde Türk
• Resmî dil Türkçe; bu nedenle Türk dili ve kültürü korundu
• Kutadgu Bilig - Yusuf Has Hacib; Divanü Lügati't-Türk - Kaşgarlı Mahmud
• Atabetü'l-Hakayık - Edip Ahmet Yükneki; Divan-ı Hikmet - Ahmet Yesevi
• İlk kervansaraylar (ribat) ve düzenli medrese teşkilatı bu dönemde gelişti

Gazneliler

Gazneliler, Alp Tigin tarafından kurulmuş, Gazneli Mahmud döneminde en parlak çağını yaşamıştır. Hindistan'a düzenlenen seferler bölgede İslamiyet'in yayılmasını sağladı. Ancak devletin çok uluslu yapısı, Türk nüfusun azlığı nedeniyle uzun ömürlü olmasını engelledi.

• Gazneli Mahmud Hindistan'a çok sayıda sefer düzenledi
• Abbasi halifesinden 'sultan' unvanını alan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmud'dur
• 1040 Dandanakan Savaşı'nda Selçuklulara yenildiler ve yıkılış sürecine girdiler
• Farsça ve Arapça resmî-edebî dil olarak öne çıktı; Türkçe geri planda kaldı

Büyük Selçuklu Devleti

Dandanakan Savaşı'nın ardından Tuğrul ve Çağrı Beyler önderliğinde kurulan Büyük Selçuklu Devleti, Türk-İslam dünyasının siyasi liderliğini üstlendi. Malazgirt Zaferi ile Anadolu Türk yurdu hâline gelme sürecine girdi. Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı.

• 1040 Dandanakan: kuruluşun resmen tamamlandığı savaş
• 1048 Pasinler: Bizans ile yapılan ilk büyük savaş
• 1071 Malazgirt: Alparslan Bizans'ı yendi, Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı
• Nizamülmülk: veziri; Siyasetname adlı eseri ve Nizamiye Medreseleri ile tanınır
• İkta sistemi: toprak gelirinin hizmet karşılığı görevlilere bırakılması; üretim ve ordu bir arada sürdürülür
• 1141 Katvan yenilgisi ve Sultan Sencer'in ölümüyle devlet dağıldı

Mısır ve Çevresindeki Türk Devletleri

Abbasi merkezî otoritesinin zayıflaması, valilerin bağımsızlaşmasına yol açtı. Mısır bölgesinde kurulan Türk devletleri hem İslam dünyasının savunmasında hem de kültürel gelişimde rol oynadı.

• Tolunoğulları: Mısır'da kurulan ilk Türk devleti
• İhşidiler (Akşitler): Mısır'da kurulan ikinci Türk devleti
• Memlükler: 1260 Ayn Calut Savaşı'nda Moğol ilerleyişini durdurdu
• Harzemşahlar: Moğol istilası karşısında Türk-İslam dünyasının doğu sınırında mücadele etti