İslamiyet Öncesi Türk Tarihi
Türklerin Orta Asya'daki ilk yurtlarından başlayarak kurdukları Hun, Göktürk ve Uygur devletlerini, göç hareketlerini ve bozkır kültürünü kapsayan dönemdir. KPSS'de hem devletlerin sıralaması hem de kültür-medeniyet başlığı ayrı ayrı sorulur. Konuyu tarih ezberi gibi değil, sebep-sonuç zinciri olarak öğrenmen çok daha verimli olur.
Orta Asya ve Göçler
Türklerin ana yurdu Orta Asya'dır. Bölgenin kurak iklimi, otlakların yetersizliği, nüfus artışı, boylar arası mücadeleler ve dış baskılar Türkleri sürekli hareket hâlinde tuttu. Bu göçler Türk kültürünü geniş bir coğrafyaya yaydı ama aynı zamanda boyların birbirinden kopmasına da yol açtı.
- Göç nedenleri: iklim kuraklığı, otlak yetersizliği, nüfus artışı, boy mücadeleleri, dış baskı (Çin, Moğol)
- 375 Kavimler Göçü: Batı Hunlarının Avrupa'ya ilerlemesiyle Avrupa'nın etnik haritası değişti
- Kavimler Göçü'nün sonucu: Roma ikiye ayrıldı (395), Batı Roma yıkıldı (476), Avrupa'da feodalite doğdu
- İlk yazılı belgeler dışarıda: Türklerle ilgili en eski bilgiler Çin yıllıklarında yer alır
Hun Devletleri
Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Asya Hun Devleti'dir. Mete Han döneminde Türk boyları tek çatı altında toplandı ve askerî örgütlenme kalıcı bir modele dönüştü. Avrupa Hunları ise Attila ile Bizans ve Batı Roma'yı sürekli baskı altında tuttu.
- Asya Hunları: bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti; en güçlü dönem Mete Han
- Mete Han onluk sistemi kurdu; bu sistem sonraki Türk devletlerine model oldu
- Çin Seddi, Çin'in Hun akınlarına karşı savunma ihtiyacını gösterir
- Avrupa Hunları: Attila; Bizans'la Margus ve Anatolius antlaşmaları, Batı Roma'ya Galya ve İtalya seferleri
Göktürkler ve Uygurlar
552'de Bumin Kağan tarafından kurulan Göktürk Devleti, tarihte 'Türk' adını devlet adı olarak kullanan ilk siyasi teşekküldür. İkinci Göktürk (Kutluk) Devleti döneminde dikilen Orhun Yazıtları ise Türk tarihinin ilk yerli yazılı kaynağıdır. Uygurlar ise yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu olarak farklı bir çizgi izledi.
- 552 Bumin Kağan; 'Türk' adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet
- Orhun Yazıtları: Kültigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikildi; Türkçenin ilk yazılı belgeleri
- Uygurlar yerleşik hayata geçti, Mani ve Budizm etkisiyle şehirler ve tapınaklar kurdu
- Uygurlar kendilerine ait alfabe kullandı ve matbaa ile kâğıdı tanıdı
Kültür ve Medeniyet
Bozkır kültürü, konargöçer yaşam biçiminin devlet anlayışına yansımasıdır. Hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; buna kut anlayışı denir. Bu anlayış hanedanın tüm erkek üyelerini taht üzerinde hak sahibi yaptığı için taht kavgaları sık yaşandı.
- Kut anlayışı: yönetme yetkisi Tanrı vergisi kabul edilir, bu da veraset sorununu doğurur
- Kurultay (toy): devlet işlerinin görüşüldüğü meclis; kararları genelde danışma niteliğindedir
- İkili teşkilat: ülkenin doğu-batı olarak yönetilmesi, doğu daha üstün sayılır
- Töre: yazısız hukuk kuralları; kağan bile töreye uymak zorundadır
- İnanç ve gelenekler: Gök Tanrı inancı, yuğ (cenaze töreni), kurgan (mezar), balbal
Sınavda dikkat
- 'İlk Türk devleti' ile 'bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti' ifadelerini karıştırma; ikincisi Asya Hunlarıdır.
- 'Türk' adını ilk kez devlet adı yapan Göktürkler, Türkçeyi ilk kez yazılı belgeye taşıyan da yine Göktürk dönemidir (Orhun Yazıtları).
- Yerleşik hayat, matbaa ve kâğıt geçtiğinde aklına Uygurlar gelmeli.
- Kut anlayışının olumsuz sonucu taht kavgasıdır; soru genellikle bu sonucu ister.
- Kavimler Göçü'nün sonuçlarını Avrupa tarihiyle birlikte düşün: Roma'nın bölünmesi ve feodalite.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: verilen bir özellik (yerleşik hayat, onluk sistem, ilk yazılı belge) hangi Türk devletine aittir?
- Kavimler Göçü'nün Avrupa üzerindeki sonuçlarından hangisi doğrudur ya da hangisi yanlıştır?
- Kut, kurultay, töre gibi kavramların hangi sonucu doğurduğunu yorumlatan çıkarım soruları.
- Orhun Yazıtları'nın Türk tarihi açısından önemi nedir?
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.