Osmanlı Islahatları ve Modernleşme

17. yüzyıldan itibaren bozulan devlet düzenini onarmak için yapılan ıslahatları ve 19. yüzyıldaki Batı tarzı modernleşme adımlarını kapsar. Islahatların yönü zamanla 'eski düzene dönüş'ten 'yeni kurumlar kurma'ya kaymıştır. KPSS'de ıslahatın hangi padişaha ait olduğu ve hangi alanda yapıldığı sorulur.

17. Yüzyıl Islahatları

Bu yüzyılda amaç, bozulan klasik düzeni eski hâline döndürmekti. Islahatlar kişisel iradeye ve baskıya dayandığı için ıslahatçının ölümüyle etkisini yitirdi ve kalıcı olamadı.

• Kuyucu Murat Paşa Celali isyanlarını sert biçimde bastırdı
• II. Osman (Genç Osman) orduda köklü değişiklik düşündü, yeniçeriler tarafından öldürüldü
• IV. Murat merkezî otoriteyi güçlendirdi, Koçi Bey Risalesi bu döneme aittir
• Tarhuncu Ahmet Paşa ilk ciddi denk bütçe çalışmasını yaptı
• Köprülü Mehmet Paşa geniş yetkilerle düzeni bir süre toparladı
• Ortak özellik: geçmişe dönük, kişiye bağlı ve baskıya dayalı olmaları

18. Yüzyıl ve Lale Devri

18. yüzyılda Avrupa'nın üstünlüğü kabul edilmeye başlandı ve Batı örnek alınarak ıslahat yapıldı. Lale Devri bu anlayışın ilk somut örneğidir. Islahatlar özellikle askerî ve teknik alanda yoğunlaştı.

• Lale Devri: Pasarofça Antlaşması ile başlar, Patrona Halil İsyanı ile sona erer
• İbrahim Müteferrika ve Said Efendi ilk Türk matbaasını kurdu
• Çiçek aşısı uygulandı, yangınlara karşı tulumbacı ocağı kuruldu
• Avrupa'ya geçici elçiler gönderildi; Yalova'da kâğıt atölyesi kuruldu
• I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmet Paşa orduda Avrupa tarzı düzenleme yaptı
• III. Mustafa döneminde Sürat Topçuları ve deniz mühendishanesi kuruldu

III. Selim ve II. Mahmud

III. Selim ıslahatları Nizam-ı Cedid adıyla bir programa dönüştürdü. II. Mahmud ise yeniçerileri kaldırarak modernleşmenin önündeki en büyük engeli aştı ve devlet yapısını kökten değiştirdi.

• Nizam-ı Cedid ordusu kuruldu, masrafı için İrad-ı Cedid Hazinesi oluşturuldu
• Kara mühendishanesi açıldı, Avrupa'da ilk daimî elçilikler kuruldu
• Kabakçı Mustafa İsyanı ile III. Selim tahttan indirildi
• Sened-i İttifak: padişahın yetkisinin ilk kez sınırlandığı belge kabul edilir
• Vaka-i Hayriye ile Yeniçeri Ocağı kaldırıldı, yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu
• Divan kaldırılıp nazırlıklar kuruldu; ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi çıkarıldı
• İlk nüfus sayımı yapıldı, müsadere kaldırıldı, posta ve karantina kuruldu
• Tıbbiye ile Harbiye açıldı, ilköğretim zorunlu hâle getirildi

Tanzimat ve Islahat Fermanları

Tanzimat Fermanı ile devlet, hukuk devleti yönünde ilk büyük adımı attı. Islahat Fermanı ise gayrimüslimlerin haklarını genişletmeye yönelikti.

• Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) Mustafa Reşit Paşa tarafından okundu
• Can, mal ve namus güvenliği ile kanun önünde eşitlik ilkeleri getirildi
• Padişah ilk kez kendi üstünde bir kanun gücü olduğunu kabul etti
• Islahat Fermanı gayrimüslimlere memuriyet ve eğitimde eşitlik tanıdı; Avrupa baskısıyla ilan edildi

Meşrutiyet Dönemleri

Meşrutiyet, halkın seçtiği bir meclisin yönetime katılması demektir. Osmanlı'da iki büyük deneme yaşandı; ikisi de anayasal düzen açısından dönüm noktasıdır.

• I. Meşrutiyet II. Abdülhamid döneminde ilan edildi; Kanun-i Esasi ilk Osmanlı anayasasıdır
• Halk ilk kez seçimle yönetime katıldı, Meclis-i Mebusan açıldı
• Meclis 93 Harbi bahane edilerek kapatıldı, uzun bir ara dönem başladı
• II. Meşrutiyet İttihat ve Terakki'nin baskısıyla ilan edildi
• 31 Mart Olayı Hareket Ordusu tarafından bastırıldı, II. Abdülhamid tahttan indirildi
• Yapılan anayasa değişiklikleriyle padişahın yetkileri daraltıldı, meclis güçlendi