Yargı
Yargı yetkisi, bağımsız ve tarafsız mahkemelerce Türk Milleti adına kullanılır. Bu konuda yargı bağımsızlığının güvencelerini, yüksek mahkemeleri ve özellikle Anayasa Mahkemesi'nin görev ve denetim yollarını öğreneceksin. Anayasa Mahkemesi tek başına bu konunun yarısını oluşturur.
Yargı Bağımsızlığı ve Hâkimlik Güvencesi
Hiçbir organ mahkemelere emir veremez, tavsiyede bulunamaz. Hâkimlerin bağımsızlığı özel güvencelerle desteklenmiştir.
- Hâkimler azlolunamaz, kendileri istemedikçe altmış beş yaşından önce emekliye ayrılamaz
- Mahkemelerin kuruluşu ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir
- Yasama ve yürütme, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararlar değiştirilemez ve yerine getirilmesi geciktirilemez
- Duruşmalar herkese açıktır; kararlar gerekçeli yazılır
Anayasa Mahkemesinin Oluşumu ve Görevleri
Anayasa Mahkemesi on beş üyeden oluşur. Üyelerin bir kısmı TBMM, büyük kısmı Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. Üyeler on iki yıl için seçilir ve bir kişi iki defa seçilemez. Mahkemenin görevleri sadece kanunların denetimiyle sınırlı değildir.
- Üye sayısı: 15; üçünü TBMM, on ikisini Cumhurbaşkanı seçer
- Görev süresi 12 yıl, bir kişi iki defa seçilemez; altmış beş yaşını dolduranın üyeliği sona erer
- Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetler
- Bireysel başvuruları karara bağlar
- Siyasi partilerin kapatılması davalarına ve mali denetimlerine bakar
- Belirli kişileri görevleriyle ilgili suçlardan Yüce Divan sıfatıyla yargılar
Anayasaya Uygunluk Denetimi
Denetim iki yolla yapılır. Soyut norm denetimi doğrudan dava açılarak, somut norm denetimi ise bir davada uygulanacak kuralın Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülerek işler. Sürelere ve dava açabilecek kişilere dikkat et.
- İptal davası (soyut norm denetimi) açabilecekler: Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu, üye tam sayısının en az beşte biri
- İptal davası süresi: Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren 60 gün
- İtiraz yolu (somut norm denetimi): davaya bakan mahkeme başvurur, Anayasa Mahkemesi beş ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki kurala göre sonuçlandırır
- Anayasa değişiklikleri yalnızca şekil bakımından denetlenir
- Olağanüstü hâllerde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla dava konusu yapılamaz
Yüksek Mahkemeler ve Kararların Niteliği
Türkiye'de yargı, adli ve idari olmak üzere iki ana kola ayrılır ve her kolun kendi yüksek mahkemesi vardır.
- Yargıtay: adli yargının üst mercii
- Danıştay: idari yargının üst mercii, aynı zamanda idarenin danışma organıdır
- Sayıştay: kamu idarelerinin gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler
- Uyuşmazlık Mahkemesi: yargı kolları arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer
- Anayasa Mahkemesi kararları kesindir, Resmî Gazete'de yayımlanır, geriye yürümez
Sınavda dikkat
- Anayasa değişikliklerinin esas (içerik) yönünden denetimi yapılamaz, yalnızca şekil denetimi mümkündür.
- İptal davası süresi 60 gündür; bu süre hak düşürücüdür. İtiraz yolunda ise süre sınırı yoktur.
- Anayasa Mahkemesi iptal kararları geriye yürümez; bu kural sıkça tersine sorulur.
- Uyuşmazlık Mahkemesi bir yüksek mahkemedir ama temyiz mercii değildir; görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: Anayasa Mahkemesi'nin görevleri arasında yer almayan seçeneğin bulunması.
- İptal davası açabilecek kişi ve organların tespiti ile dava süresi.
- Soyut norm denetimi ile somut norm denetiminin ayırt edilmesi.
- Hâkimlik güvencesinin unsurları ve yargı bağımsızlığına ilişkin ilkeler.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.