Hukukun Temel Kavramları
Bu konu, Vatandaşlık dersinin alfabesidir. Hukukun diğer sosyal düzen kurallarından nasıl ayrıldığını, kurallara uyulmadığında devreye giren yaptırımları ve hukukun hangi dallara ayrıldığını öğreneceksin. Buradaki kavramları oturtursan sonraki bütün konular çok daha kolay ilerler.
Sosyal Düzen Kuralları ve Hukukun Farkı
İnsan davranışını yönlendiren tek kural türü hukuk değildir. Din, ahlak ve görgü kuralları da toplumu düzenler. Hukuku diğerlerinden ayıran şey, kurala uyulmadığında devletin zorlayıcı gücünün devreye girmesidir. Yani ahlaka aykırı davranırsan ayıplanırsın, hukuka aykırı davranırsan devlet seni yaptırımla karşılaştırır.
- Din kuralları: kaynağı ilahi, yaptırımı manevi (uhrevi)
- Ahlak kuralları: kaynağı vicdan ve toplum, yaptırımı kınanma
- Görgü kuralları: kaynağı gelenek, yaptırımı dışlanma
- Hukuk kuralları: kaynağı devlet, yaptırımı maddi ve devlet destekli
Hukukun Yaptırım Türleri
Yaptırım, kurala aykırı davranışa hukukun verdiği tepkidir. Soruların önemli bir kısmı, verilen bir örnekte hangi yaptırımın işlediğini sormaktan ibarettir. Bu yüzden her yaptırımı bir örnekle eşleştirerek çalış.
- Ceza: suç işleyene uygulanır (hapis, adli para cezası)
- Cebri icra: borcunu ödemeyenin malvarlığına zorla el konulması
- Tazminat: verilen zararın para ile karşılanması
- Hükümsüzlük: hukuki işlemin geçersiz sayılması (yokluk, butlan, iptal edilebilirlik)
- İptal: hukuka aykırı idari işlemin yargı kararıyla ortadan kaldırılması
Kamu Hukuku ve Özel Hukuk Ayrımı
Taraflardan biri devlet ise ve devlet egemenlik gücünü kullanıyorsa kamu hukuku, taraflar eşit konumdaki kişiler ise özel hukuk söz konusudur. Devletin özel hukuk kişisi gibi davrandığı durumlar da vardır; ölçüt taraf değil, ilişkinin niteliğidir.
- Kamu hukuku dalları: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, devletler genel hukuku
- Özel hukuk dalları: medeni hukuk, borçlar, ticaret, devletler özel hukuku
- Medeni hukukun alt dalları: kişiler, aile, miras, eşya, borçlar
- İş hukuku karma niteliklidir; hem kamu hem özel hukuk yönü vardır
Hukukun Kaynakları ve Normlar Hiyerarşisi
Kaynaklar yazılı, yazısız ve yardımcı olmak üzere üçe ayrılır. Yazılı kaynaklar arasında bir üstlük-astlık sırası vardır; alt norm üst norma aykırı olamaz. Bu sıralamayı bilmen, Anayasa Mahkemesi denetimini anlamanın da ön koşuludur.
- Yazılı kaynaklar: Anayasa, kanun, milletlerarası antlaşma, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik
- Yazısız kaynak: örf ve âdet hukuku
- Yardımcı kaynaklar: yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüş (doktrin)
- Hiyerarşi: Anayasa en üstte, yönetmelik en altta yer alır
Sınavda dikkat
- Hukuku diğer kurallardan ayıran tek ölçüt yaptırımın devlet destekli ve maddi olmasıdır; içeriğin ahlaki olması ayrım yapmaz.
- Tazminat ile ceza karıştırılır: tazminat zararı giderir, ceza fiili cezalandırır. Bir olayda ikisi birlikte de uygulanabilir.
- Pozitif hukuk yürürlükte olan hukuktur; yürürlükten kalkmış kurallar tarihî hukuku oluşturur.
- Doktrin ve içtihat asıl kaynak değil, yardımcı kaynaktır. Bu ayrım sık sorulur.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: Verilen bir olayda hangi yaptırım türünün uygulandığı (cebri icra mı, tazminat mı, iptal mi).
- Belirtilen hukuk dalının kamu hukuku mu özel hukuk mu olduğunun tespiti.
- Hukukun asıl kaynakları ile yardımcı kaynaklarının ayırt edilmesi.
- Sosyal düzen kurallarının kaynak ve yaptırım eşleştirmesi.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.