Devlet Biçimleri ve Demokrasi
Devletler yapılarına ve egemenliğin kaynağına göre sınıflandırılır. Bu konuda üniter-federal ayrımını, monarşi-cumhuriyet ayrımını ve demokrasinin uygulanış biçimlerini öğreneceksin. Ayrıca yasama ile yürütme arasındaki ilişkiye göre şekillenen hükümet sistemleri de burada işlenir.
Yapılarına Göre Devlet Biçimleri
Ölçüt, ülkede kaç tane egemenlik merkezi ve kaç tane anayasa bulunduğudur. Tek merkez varsa üniter, birden çok merkez varsa bileşik devletten söz edilir. Türkiye üniter bir devlettir; bu, Anayasa'nın 3. maddesiyle güvence altına alınmıştır.
- Üniter (tekçi) devlet: tek anayasa, tek yasama, tek yargı, tek vatandaşlık
- Federasyon: federe devletlerin kendi anayasası ve yasama organı vardır, dış egemenlik federal devlete aittir
- Konfederasyon: bağımsız devletlerin antlaşmayla kurduğu birlik; devletler egemenliğini korur ve ayrılabilir
Egemenliğin Kaynağına Göre Devlet Biçimleri
Burada sorulan şey iktidarın kimde toplandığıdır. Egemenlik tek kişide ise monarşi, belirli bir zümrede ise oligarşi, dinî kurallara dayanıyorsa teokrasi, halktan alınıyor ve devlet başkanı seçimle geliyorsa cumhuriyettir.
- Monarşi: egemenlik tek kişide, genellikle veraset yoluyla geçer (mutlak ve meşruti olarak ikiye ayrılır)
- Oligarşi: egemenlik belirli bir sınıf veya zümrede toplanır
- Teokrasi: egemenliğin kaynağı dinî kurallardır
- Cumhuriyet: egemenlik millete aittir, devlet başkanı seçimle belirlenir
Demokrasinin Uygulanış Biçimleri
Cumhuriyet ile demokrasi aynı şey değildir. Cumhuriyet devlet biçimini, demokrasi ise yönetim biçimini anlatır. Bir devlet cumhuriyet olup demokratik olmayabilir. Demokrasi, halkın karara katılma yöntemine göre üçe ayrılır.
- Doğrudan demokrasi: halk kararları bizzat alır, temsilci yoktur
- Temsilî demokrasi: halk seçtiği temsilciler eliyle yönetime katılır
- Yarı doğrudan demokrasi: temsil esastır ama referandum gibi araçlarla halk doğrudan karar sürecine girer
- Çoğulcu demokraside azınlıkta kalanın hakları da korunur; çoğunlukçu anlayış yalnızca sayısal çoğunluğa dayanır
Hükümet Sistemleri
Sınıflandırmanın ölçütü yasama ile yürütme arasındaki ilişkidir. Kuvvetler birliği mi var, sert ayrılık mı, yumuşak ayrılık mı sorusuna verilen cevap sistemi belirler.
- Meclis hükümeti: kuvvetler birliği, yürütme meclisin içinden çıkar ve ona bağlıdır
- Parlamenter sistem: kuvvetler yumuşak ayrılığı; hükümet meclise karşı sorumludur
- Başkanlık sistemi: kuvvetler sert ayrılığı; başkan halk tarafından seçilir, meclise karşı siyasi sorumluluğu yoktur
- Yarı başkanlık: halk tarafından seçilen devlet başkanı ile meclise karşı sorumlu hükümet bir arada bulunur
Sınavda dikkat
- Cumhuriyet devlet biçimi, demokrasi yönetim biçimidir. Bu ayrımı sorular sürekli deniyor.
- Konfederasyonda üyeler egemenliklerini korur ve birlikten ayrılabilir; federasyonda federe devletlerin ayrılma hakkı yoktur.
- Referandum doğrudan demokrasi değil, yarı doğrudan demokrasi aracıdır.
- Üniter devlette yerinden yönetim kuruluşları bulunabilir; yerel yönetimin varlığı devleti federal yapmaz.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: Verilen özelliklerin hangi devlet biçimine ait olduğu.
- Federasyon ile konfederasyon arasındaki farkların karşılaştırılması.
- Cumhuriyet ve demokrasi kavramlarının birbirinden ayırt edilmesi.
- Hükümet sistemlerinin kuvvetler ayrılığı ölçütüne göre eşleştirilmesi.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.