Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapı
Türkiye, Alp-Himalaya dağ oluşum kuşağında yer aldığı için genç, engebeli ve depremselliği yüksek bir ülkedir. Ortalama yükselti fazladır ve batıdan doğuya doğru artar. Yer şekillerinin iklim, ulaşım, tarım ve nüfus üzerindeki etkileri sınavda sürekli karşına çıkar.
Genel Yapı ve Yükselti
Türkiye'nin ortalama yükseltisi yaklaşık 1132 metredir ve bu değer dünya ortalamasının üzerindedir. Yükselti doğuya gidildikçe artar, bu da sıcaklığı düşürür ve tarımı sınırlar.
- Dağlar genel olarak doğu-batı yönünde uzanır; bu, deniz etkisinin iç kesimlere girmesini engeller.
- Kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları, güneyde Toros Dağları sıralanır.
- Doğu Anadolu'da dağlar birleşir, ülkenin en yüksek ve en engebeli kesimi burasıdır.
- Yükseltinin fazla olması ulaşım maliyetini artırır, akarsuların hidroelektrik potansiyelini yükseltir.
Jeolojik Yapı ve Depremsellik
Türkiye genç arazilerden oluşur; yer kabuğu hareketleri hâlâ sürmektedir. Bu nedenle deprem, ülkenin büyük bölümünde temel risktir.
- Kuzey Anadolu Fay Hattı ve Doğu Anadolu Fay Hattı en önemli kırık hatlarıdır.
- Volkanik dağlar Doğu Anadolu ve İç Anadolu'da yoğunlaşır: Ağrı, Süphan, Nemrut, Erciyes, Hasandağı.
- Ağrı Dağı 5137 metre ile Türkiye'nin en yüksek noktasıdır.
- Kaplıca ve jeotermal kaynaklar, kırık hatlarıyla ve volkanizmayla ilişkilidir.
Ovalar ve Özel Yer Şekilleri
Ovalar oluşumlarına göre ayrılır ve tarımsal verimlilikleri farklıdır. Karstik ve buzul şekilleri ise belirli yörelere özgüdür, bu yüzden soruda yer adıyla birlikte verilir.
- Delta ovaları: Çukurova, Bafra ve Çarşamba; akarsuların denize taşıdığı alüvyonlarla oluşur.
- İç ovalar: Konya, Erzurum ve Muş ovaları çöküntü alanlarında yer alır.
- Karstik şekiller: obruk, düden, mağara, polye ve traverten; Toroslar ve çevresinde yaygındır.
- Buzul şekilleri: sirk ve buzul vadileri yalnızca yüksek dağlarda görülür.
Sınavda dikkat
- Delta oluşumu için akarsuyun bol alüvyon taşıması ve kıyıda güçlü akıntı olmaması gerekir; bu yüzden Karadeniz ve Akdeniz kıyısında deltalar vardır.
- Karstik şekiller kireç taşının çözünmesiyle oluşur; kayaç bilgisi sorunun anahtarıdır.
- Falezli kıyılar dağların denize paralel uzandığı yerlerde yaygındır.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: verilen yer şeklinin oluşum sürecini ve hangi kayaçla ilişkili olduğunu bulma.
- Yükseltinin iklim, tarım ve ulaşım üzerindeki etkileri sorgulanır.
- Deprem riski ile fay hatları ve jeolojik yapı arasındaki bağ sorulur.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.