Sular ve Topraklar
Türkiye'nin akarsuları kısa, hızlı akan ve rejimi düzensiz akarsulardır; bu yüzden ulaşıma elverişsiz ama enerji üretimine uygundur. Göller oluşumlarına göre çeşitlilik gösterir. Topraklar ise oluşum koşullarına göre zonal, azonal ve intrazonal olarak sınıflandırılır.
Akarsular
Yükseltinin fazla olması akarsuların eğimini ve akış hızını artırır. Bu durum aşındırma gücünü ve hidroelektrik potansiyeli yükseltirken taşımacılığı imkânsız hâle getirir.
- Kızılırmak, kaynağı ve ağzı ülke sınırları içinde olan en uzun akarsuyumuzdur.
- Fırat ve Dicle, Türkiye'den doğup ülke dışına çıkar; barajlarla enerji üretiminde kullanılır.
- Rejimleri düzensizdir; kar erimeleri nedeniyle ilkbaharda akım artar.
- Bol alüvyon taşıdıkları için ağızlarında delta ovaları oluşturur.
Göller
Göller doğal ve yapay olarak ikiye ayrılır. Doğal göllerde oluşum türü, suyun tuzluluğu ve gölün derinliği hakkında ipucu verir.
- Van Gölü, Türkiye'nin en büyük gölüdür; suyu sodalıdır.
- Tuz Gölü sığdır, kapalı havzada yer aldığı için suyu çok tuzludur.
- Beyşehir Gölü en büyük tatlı su gölümüzdür.
- Baraj gölleri yapaydır; enerji, sulama ve içme suyu amacıyla kurulur.
Topraklar ve Erozyon
Toprak, iklim ve bitki örtüsünün etkisiyle uzun sürede oluşur. Oluşumunu tamamlamış topraklar zonal, taşınarak biriken topraklar azonaldır.
- Zonal topraklar: terra rossa, kahverengi orman toprağı, kestane ve kahverengi step toprakları.
- Azonal topraklar: alüvyal, kolüvyal, litosol ve regosol; horizonları gelişmemiştir.
- İntrazonal topraklar: tuzlu, kireçli ve bataklık koşullarında yerel etkenlerle oluşur.
- Erozyon, eğimin fazla ve bitki örtüsünün zayıf olduğu yerlerde şiddetlenir.
Sınavda dikkat
- Alüvyal topraklar taşınarak biriktiği için verimlidir ama zonal değildir; bu ayrım sıkça sınanır.
- Akarsu rejimi düzenliyse yağış rejimi düzenli demektir; Karadeniz akarsuları buna örnektir.
- Erozyonu artıran temel etken bitki örtüsünün tahrip edilmesidir.
Bu konudan neler sorulur?
- Bu konudan en çok şu tip sorulur: verilen gölün oluşum türünü ve suyunun neden tuzlu olduğunu açıklama.
- Akarsu rejimi grafiği verilip hangi iklim bölgesine ait olduğu sorulur.
- Toprak türünün zonal, azonal veya intrazonal olduğunu ayırt etme soruları çıkar.
Şimdi bu konudan soru çöz
Okumak yarısı; asıl öğrenme soru çözerken oluyor. Yanlışların otomatik olarak çalışma defterine düşer ve doğru zamanlarda tekrar karşına çıkar.